Sigríður í Brattholti og Gullfoss

Þann 29. maí 2011, að kvöldi dags, hélt ég fyrirlestur í Hótel Brattholti að boði Upplits, menningarklasa uppsveita Árnessýslu. Staðsetningin var táknræn, nánar tiltekið í Brattholti, en þó ekki á heima á bænum heldur á fallega heimilislega hótelinu, steinsnar frá Hvítá. Sat þar við góðan kost áður en ég hóf fyrirlesturinn og horfði heim að bænum í Brattholti og á gilið og túnin út um hótelgluggana. Það var sérstök tilfinning fyrir mig að fá að vera þarna af þessu tilefni, enda er Sigríður í Brattholti og saga hennar mér kær og þýðingarmikil og Gullfoss tel ég vera ómetanlegt djásn, gulls ígildi, og ekki hægt að meta hann til fjár eða leggja undir neina efnislega mælikvarða.

Það gladdi mig mjög hve margir komu á fyrirlesturinn og deildu þar góðri kvöldstund með mér við samræður um Sigríði í Brattholti, um Gullfoss og um náttúruvernd og virkjanir. Kaffi og góðar veitingar glöddu auk þess alla viðstadda. Þetta var í stuttu máli sagt frábært kvöld og ég hitti margt áhugavert fólk sem hafði forvitnilegar sögur að segja. Eins og alltaf á við þegar svona er. Það er einmitt það sem mér finnst svo skemmtilegt við að halda fyrirlestra á sjálfum vettvangi sögunnar sem ég er að greina frá, þ.e. að fá að heyra allar þessar sögur sem fólk kann og þekkir en eru ekki alltaf nærtækar manni sem rannsakanda á kafi í akademískri nálgun á söguna.Vonandi fræddust einhverjir af mér en ég fræddist svo sannarlega um margt af áheyrendum mínum á þessu fallega vorkvöldi.

Fyrirlesturinn bar yfirskriftina: Á slóðum Sigríðar í Brattholti – Um táknrænt gildi Gullfoss í íslenskri náttúrusýn.

Þar beindi ég sjónum að hinum fjölmörgu atriðum sem snerta sögu Gullfoss í umræðu um virkjanir hér á landi, með sérstakri áherslu á að varpa ljósi táknrænt gildi fossins í íslenskri náttúrusýn og þá ekki síst á þátt Sigríðar Tómasdóttur í Brattholti í þeirri sögu.

Spurningarnar sem ég dró fram svör við voru m.a. þessar: Hvernig blandaðist Gullfoss inn í fossamálin í byrjun 20. aldar? Um hvað snerist „fossmálið“ og af hverju lifir það í sögunni? Hvers vegna skrifaði Sigríður í Brattholti forseta Íslands bréf? Hver er saga hugmynda um nýtingu eða verndun Gullfoss? Hvaða sess skipar Gullfoss í íslenskri náttúrusýn í dag? Um þessi atriði og fleiri var fjallað í fyrirlestrinum.

Gullfoss hefur verið áfangastaður ferðamanna frá því á 19. öld og er í dag helsti sýnisgripur íslenskrar náttúrufegurðar í markaðssetningu hennar í þágu ferðamannaiðnaðar. En Gullfoss skipar ekki aðeins sess í hugum Íslendinga sem aðdráttarafl fyrir ferðamenn, heldur tengist íslenskri náttúrusýn frá fleiri hliðum. Segja má að viðhorf til fossins endurspegli í hnotskurn þá djúpstæðu og þversagnakenndu togstreitu sem býr með þjóðinni varðandi sambúð hennar við landið og náttúru þess, þar sem tekist er á um nýtingu eða friðun náttúrufyrirbæra. Á fyrra fjórðungi 20. aldar kveikti kraftur Gullfoss drauma í brjósti athafnamanna og fjárfesta um framfarir og gróða. Menn sáu fyrir sér að virkjun hans til raforkuframleiðslu til að knýja áburðarverksmiðjurekstur kæmi landsmönnum til góða og stjórnvöld voru reiðubúin til að láta fossinn í hendur hverjum þeim sem lýsti sig reiðubúinn til að virkja hann í þágu verðmætasköpunar, atvinnuuppbyggingar og rafvæðingar. Á sama tíma var fossinn fulltrúi rómantískrar náttúrufegurðar og ættjarðarástar og því var á einum stað spáð að sá tími mundi koma að Íslendingar vildu varðveita hann eins og helgan dóm vegna fegurðar hans og sérstöðu í huga landsmanna. Þetta átti eftir að rætast en þó ekki fyrr en löngu seinna eða á síðari hluta 20. aldar þegar fossinn var friðlýstur árið 1979. Má segja að þar hafi íslensk stjórnvöld loks viðurkennt þá hugsjón sem Sigríður í Brattholti hafði barist fyrir á fyrsta fjórðungi 20. aldar, þ.e. að fossinn mætti aldrei virkja, en hún markaði með því bæði bókstaflegt og táknrænt upphaf í sögu þeirrar andstöðu við vatnsaflsvirkjanir á Íslandi sem setti mark sitt á síðari hluta 20. aldar.

Sigríður í Brattholti skipar sérstakan og merkan sess í sögu íslenskrar náttúruverndar. Hún var fyrst Íslendinga til að beita sér í verki gegn virkjun og fyrir verndun foss og líklega yfirleitt fyrir verndun náttúrufyrirbæris, þegar hún barðist fyrir því á öðrum áratug 20. aldar að fá Gullfoss leystan undan leiguböndum fossaverslunarinnar og hindra þar með að orðið gæti af áformum manna um að virkja fossinn. Sigríður og Tómas faðir hennar töpuðu málinu um leiguna á Gullfossi fyrir rétti en barátta Sigríðar gegn fossakaupmönnum vakti athygli og af heimildum má greina að almenningsálitið stóð með henni. Það er ekki síst greinilegt í síðari tíma heimildum þar sem henni var þakkað að hafa barist fyrir verndun fossins og gegn því að honum yrði spillt. Henni var æ oftar í ræðu og riti þökkuð sú hetjudáð að hafa beitt sér fyrir því að bjarga þessu náttúrudjásni frá eyðileggingu og hafa þar með unnið þjóð sinni mikið gagn. Til þess var tekið á síðasta fjórðungi 20. aldar hversu einstæð í sögunni barátta Sigríðar var þegar æ fleirum varð ljóst hversu mikil náttúrugersemi Gullfoss er. Bent var á hve ein hún stóð í baráttu sinni fyrir ævarandi vernd fossins og hversu einörð og staðföst hún var engu að síður fram til síns síðasta dags. Einnig var gagnrýnt hve lengi Íslendingar voru að taka við sér að skilja hversu dýrmætur fossinn er ósnortinn sem náttúrugersemi sem sé einstök á heimsmælikvarða, og hve seinir til menn voru að feta í fótspor Sigríðar í Brattholti og standa vörð um Gullfoss.

Erindið byggði ég á köflum í bókinni minni, sem út kom hjá Hinu íslenska bókmenntafélagið árið 2010 með titlinum, „Þar sem fossarnir falla.“ Þar er sagan um baráttu Sigríðar í Brattholti fyrir verndun Gullfoss ítarlega rakin í ljósi frumheimilda og einnig saga fossins í íslenskri náttúrusýn og umræðu um virkjanir allt þar til nú á dögum. Þar er einnig varpað ljósi á þá hugmyndafræðilegu þróun sem leiddi til þess að Gullfoss skipar í dag sess í huga Íslendinga sem tákn íslenskrar náttúrufegurðar og náttúruverndar.

Ég naut þeirra forréttinda áður en ég keyrði heim að Hótel Brattholti að eiga dágóða stund alein hjá Gullfossi. Það var sérstakt og dálítið eins og að fá óvæntan happdrættisvinning því yfirleitt eru einhverjir við fossinn og oft fjöldi manns eins og við þekkjum. En þarna var ég alein með fossinum, í stinningsgolu en sól og fannst ég fá að upplifa einstaka stund. Naut hennar ennfrekar þar sem ég átti afmæli þennan dag, og lék mér að þeirri hugsun að ef þetta væri ekki afmælisgjöf frá Sigríði í Brattholti til mín þá altjént væri þetta afmælisgjöf frá Gullfossi sjálfum sem lék fyrir mig sínar bestu listir, með hvítfyssandi boðaföllum, sindri og flökti regnbogans og reginaflinu sem myndar þennan dáleiðandi nið sem fær mann til að færa sig nær brúninni og horfa niður í iðuna, hrifinn og glaður og ástfanginn af lífinu og náttúrunni. Þannig leið mér og það var dásamlegt. Ég var með litla vasavél í úlpuvasanum og setti á töku í nokkrar mínútur. Læt myndirnar fljóta hér með og eins og sést þá er Gullfoss svo fallegur og öll hans umgjörð líka að léleg myndgæðin ná ekki einu sinni að spilla þeirri fegurð. Hún skín í gegn.

© Unnur Birna Karlsdóttir

Þjórsárveradeilan – Baráttan fyrir verndun ríkis heiðagæsarinnar

Þann 17. mars 2012 voru liðin 40 ár síðan barátta Gnúpverja fyrir verndun Þjórsárvera hófst, nánar tiltekið frá þessum sama mánaðardegi árið 1972 þegar landgræðslunefnd Ungmennafélags Gnúpverja boðaði til almenns sveitarfundar um þá ógn sem steðjaði að verunum vegna áætlana um að sökkva þeim öllum undir miðlunarlón sem þjóna skyldi orkuöflun fyrir virkjanir á Efri-Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Í tilefni af fjörutíu ára afmæli þessa tiltekna atburðar í sögu Þjórsárverudeilunnar boðuðu Vinir Þjórsárvera, Áhugahópur um verndun Þjórsárvera, Landvernd, og Náttúruverndarsamtök Íslands til fundar í félagsheimilinu Árnesi undir yfirskriftinni „Verndun Þjórsárvera – Minningarbrot.“

Fundur Gnúpverja sem haldinn var þann 17. mars 1972 til að blása til baráttu og samstöðu til varnar Þjórsárverum var fjölmennur og stóð fram á nótt. Þar var samin ályktun sem skráð var í fundargerð. Til hennar var vitnað í dagblöðum þá og hefur verið vísað til hennar æ síðan í baráttunni fyrir verndun veranna sem stefnumótandi skjals og vitnisburðar um afstöðu heimamanna til Þjórsárvera, um þýðingu þeirra í huga heimanna og vilja þeirra til þess að berjast gegn því að verunum yrði spillt.

Ég rannsakaði sögu deilunnar um Þjórsárver í rannsókn minni á viðhorfum Íslendinga til náttúrunnar eins og hún birtist í umræðu um virkjanir síðustu hundrað árin og rúmlega það. Í tilefni af fjörutíu ára afmæli fundarins í Árnesi til varnar Þjórárverunum þá birti ég hér nokkur atriði úr bókinni minni um náttúrusýn og virkjanir, nánar tiltekið úr kaflanum um Þjórsárveradeiluna, auk stuttrar samantektar um þessa lengstu náttúruverndardeilu hér á landi:

Haustið 2003 birtist skýrsla verkefnisstjórnar um fyrsta áfanga rammaáætlunarinnar. Þar voru Þjórsárver metin sem eitt af verðmætustu svæðum íslenskrar náttúru vegna fágætrar vistgerðar. Þessi niðurstaða staðfesti þannig meginrökin í baráttunni fyrir friðun Þjórsárvera frá því friðun þeirra komst á dagskrá, í lok sjötta áratugarins, sem og niðurstöður náttúrufarsrannsókna undangenginna áratuga í verunum. Ríkisstjórnin hélt hins vegar fast við stuðning sinn við gerð Norðlingaölduveitu. Vorið 2003 hafði Alþingi samþykkt að heimila iðnaðarráðherra að veita Landsvirkjun leyfi fyrir veitunni samkvæmt útfærslu hennar í úrskurði setts umhverfisráðherra, Jóns Kristjánssonar. Sá úrskurður var langt frá því að vera óumdeildur frá sjónarhóli náttúruverndar en of langt mál er að rekja þá sögu hér. Valgerður Sverrisdóttir iðnaðar ráðherra veitti leyfið haustið 2004. Sagði Siv Friðleifsdóttir umhverfisráðherra að með skilyrðum í úrskurðinum, sem minnkuðu umhverfisáhrif Norðlinga ölduveitu, hefðu framkvæmdir verið aðlagaðar náttúruvernd. En í raun var það ekki tilfellið strangt til tekið þótt dregið hefði verið í land með umfang fyrirhugaðra framkvæmda. Enn var, þrátt fyrir þessa yfirlýsingu umhverfisráðherra, óbrúað bil milli stefnu ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsorku Efri-Þjórsár og hinnar vistfræði legu sýnar á Þjórsárver, sem bæði baráttan fyrir verndun þeirra og andstaðan gegn veituframkvæmdum á svæðinu byggðist alfarið á. Hér horfðu bæði umhverfisráðherra og ríkisstjórn á Þjórsárver og umhverfi þeirra sem parta en ekki sem vistræna heild, en krafan um verndun þeirra hefur alla tíð snúist um varðveislu þeirra í heild með þeim rökum að efnahagslegir hagsmunir mannsins eigi að víkja fyrir hagsmunum heiðagæsastofnsins og lífríkis Þjórsárvera.

Deilunni um Þjórsárver mætti skipta í tvo kafla, þ.e. fyrir friðlýsingu veranna árið 1981 og eftir hana. Baráttan fyrir verndun veranna fyrir 1981 snerist um að forða því að þau færu undir miðlunarlón og fá þau friðlýst. Síðari kaflinn snerist um að sporna gegn frekari framkvæmdum en þeim sem þegar höfðu orðið á svæðinu í tengslum við Kvíslaveitur, og ná þeim markmiðum sem Náttúruverndarráð setti sér árið 1959, þ.e. að fá öll verin friðlýst. Það tókst ekki árið 1981 þar sem ekki fékkst pólitískur stuðningur við þá hugmynd, þar eð hún yrði á kostnað virkjanaáforma. Gerð lóns í Þjórsárverum tengdist heildaráætlanagerð um hagkvæma nýtingu vatnsafls á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu og hafði stuðning íslenskra stjórnvalda, enda í anda stefnu þeirra um nýtingu vatnsafls á Íslandi, sem náttúruauðlindar í þágu þjóðarinnar og mikilvægrar undirstöðu nútímaþjóðfélags. Baráttan fyrir verndun Þjórsárvera snerist hins vegar um að íslenska þjóðin ýtti hagsmunum tengdum eigin afkomu til hliðar í þágu sumargests á fjöllum, heiðagæsarinnar, sem hingað kemur til að ala upp unga sína í Þjórsárverum, meginvarpstöð tegundarinnar. Krafan um verndun Þjórsárvera byggði á vistfræðilegum grunni og frá þeim sjónarhóli gekk ekki að skipta Þjórsárverum í sneiðar til nýtingar og verndunar, eins og orkusölu- og virkjanaáætlanir eftir friðlýsingu 1981 þrýstu á um. Svokallaðri blandaðri landnýtingu, sem gengur bæði út á takmarkaða nýtingu og vernd náttúrunnar á tilteknu svæði, var hafnað með þeim rökum að inngrip mannsins í vistkerfi, líkt og er í Þjórsárverum, leiði óhjákvæmilega til neikvæðra breytinga á náttúrlegri vistgerð svæðisins. Þar með væru verin ekki lengur ósnortin og sérstæð náttúrufyrirbæri sem lytu einungis valdi náttúrlegra lögmála.

(Sjá um rannsóknir mínar um Þjórsárveradeiluna í ritinu: Þar sem fossarnir falla (2010), og einnig grein í tímaritinu Sögu (2:2008) undir yfirskriftinni „Ríki heiðagæsarinnar“).

Í tilefni afmælis þessa tiltekna áfanga í sögu baráttu fyrir verndun Þjórsárvera þá vil ég hér minna á vandað og fróðlegt verk í máli og myndum um Þjórsáver, náttúru þeirra og sögu deilunnar um þau. Hér á ég við bók Guðmundar Páls Ólafssonar; Hernaðurinn gegn landinu. Þjórsárver hjarta landsins (2007).

Bendi einnig á merkilega rannsókn sem fjallar um þýðingarmesta þáttinn í baráttu fyrir verndun veranna, þ.e. um þátt heimamanna í þeirri baráttu og þau viðhorf og tengsl við verin sem þar réðu för. Það er doktorsrannsókn í mannfræði á viðhorfum heimamanna til Þjórsárvera. Hér á ég við rannsókn dr. Helgu Ögmundardóttur; „The shepards of Þjórsárver. Traditional use and hydropower development in the commons of the Icelandic highlands.“ (Háskólinn í Uppsölum, 2011).

© Unnur Birna Karlsdóttir

Í Þjórsárverum. © Unnur Karls

Í Þjórsárverum. © Unnur Karls

Í Þjórsárverum. © Unnur Karls

Laxárdeilan: Sprenging stíflunnar í Miðkvísl

Þann, 25. ágúst 2010, voru 40 ár síðan stíflan í Miðkvísl var rofin en hún er ein þriggja kvísla sem vatn fellur um úr Mývatni í Laxá. Laxárvirkjun lét gera stífluna á sínum tíma, í óþökk landeigenda, og var tilgangurinn með stíflunni sá að stjórna rennslinu úr Mývatni niður í Laxá í þágu Laxárstöðva I og II sem virkjuðu fall Laxár niðri við Brúar, efsta bæ í Aðaldal, rétt neðan við dalsmynni Laxárdals. Heimamenn tóku sig saman eins og frægt er í sögunni og rufu stífluna og notuðu til þess traktora og skóflur og dínamít til að rjúfa steypta hlutann.  Blöðin slógu því upp að notað hefði verið dínamít sem Laxárvirkjun átti og hefði legið á glámbekk og þótti það nokkuð kaldhæðið og kæmi jafnvel vel á vondan, enda var sprenging stíflunnar táknræn mótmæli heimamanna gegn þeim yfirgangi sem þeim þótti þeir hafa þurft að þola allt frá því að Laxá var fyrst virkjuð og enn frekar vegna fyrirhugaðrar Gljúfurversvirkjunar sem átti að rísa í byrjun 8. áratugarins. Undirbúningur hafði staðið árin á undan og voru framkvæmdir við fyrsta áfanga hennar hafnar árið 1970. Sú virkjun hefði haft í för með sér háa stíflu í Laxá við Brúar og að Laxárdalur færi hálfur í kaf,  með byggingum og ræktuðu og óræktuðu landi, auk þess sem Laxá, þeirri miklu og einstöku veiðiá yrði spillt og yrði það óendurkræft og óbætanlegt. Byggð ofan lóns leggðist einnig óhjákvæmilega af. Deilan um þessa virkjunartilhögun, þ.e. Laxárdeilan stóð í mörg ár og af miklum hita, árin 1969 til vorsins 1973, en aðdragandi deilunnar var lengri, eins og ýmsir hafa rakið í ritum sínum um deiluna (hér er vísað til skrifa um Laxárdeiluna eftir Sigurð Gizurarson, Gísla Jónsson og Erling Sigurðarson).

Ég rannsakaði sögu Laxárdeilunnar og birti niðurstöðurnar í kafla í doktorsrannsókn minni í sagnfræði við Háskóla Íslands sem út kom í júní 2010 með titlinum Þar sem fossarnir falla. Náttúrusýn og nýting fallvatna á Íslandi 1900-2008. Í kafla bókarinnar um Laxárdeiluna segir m.a.:

„Þekktasta dæmið um samstöðu heimamanna gegn Laxárvirkjun er þegar þeir sprengdu stífluna í Miðkvísl í ágúst 1970 til að mótmæla með táknrænum hætti áformum um eyðileggingu Laxár og Laxárdals og þeim yfirgangi sem þeim fannst stjórn Laxárvirkjunar hafa sýnt í því máli og fleirum í sambandi við eldri Laxárstöðvarnar, en Miðkvíslarstíflan þjónaði Laxárvirkjun og hafði verið gerð á sínum tíma í óþökk landeigenda. Bílalest til Akureyrar í júlí það sama sumar, sem skipulögð var til að mótmæla virkjuninni og koma formlegum mótmælum á framfæri við bæjaryfirvöld á Akureyri, var einnig táknræn fyrir hina miklu samstöðu heima í héraði gegn fyrirhugaðri virkjun í Laxá.  Samstaða íbúa svæðisins birtist í ýmsu fleiru; t.d. bundust bændur í Laxárdal samtökum um að selja ekki jarðir sínar en til stóð að Laxárvirkjun greiddi matsverð fyrir þær jarðir sem færu undir vatn. Andstæðingar Laxárvirkjunar voru þeirrar skoðunar að baráttan fyrir verndun Laxárdals væri ekki einkamál heimamanna heldur hagsmunamál allra landsmanna, og var því skorað á sem flesta Íslendinga að leggja baráttunni lið, enda væri Laxá eitt dýrmætasta náttúrufyrirbrigði á Íslandi. Laxárdeilan kom náttúruvernd á dagskrá í þjóðmálaumræðunni. ….    Þeir bændur á Laxár-Mývatnssvæðinu sem báru hitann og þungann af barátt­unni gegn virkjun Laxár horfðu á náttúruna með augum þess sem lifir í henni og af henni. Maðurinn nýtti þar náttúruna en var engu að síður hluti hennar, háður henni um afkomu sína en líka í sterkum tengslum við sitt andlega líf og lífshamingju. Laxárdal var lýst sem búsældarlegum dal og tilfinningalegt gildi hans fyrir þá sem þar bjuggu var ítrekað. Lögð var áhersla á fegurð dalsins, sem varð í deilunni tákn íslenskrar sveitasælu eins og hún endurspeglast í rómantískri náttúrusýn um leið og vistfræðileg þekking úr ranni náttúruvísinda fléttaðist saman við svo úr varð eins konar rómantísk vistfræði. Hún stillir upp þeirri mynd að jafnvægi ríki í náttúrunni og þá um leið í sambýli manns og náttúru. Fyrir lífið í Laxárdal jafngilti Gljúfurvers­virkjun hamförum. Við þetta bættist, sögðu andstæðingar Laxárvirkjunar, að þáttur í sögu landsins mundi glatast. Það væru því einnig menningarsöguleg rök fyrir því að standa vörð um byggðina í Laxárdal því saga hennar væri samofin sögu þjóðarinnar … . Sérstaða Laxár sem einnar helstu perlu íslenskra veiðiáa var undirstrikuð í baráttunni gegn virkjun hennar. Í huga áhugamanna um stangveiði var hún gimsteinn í íslenskri náttúru. Þeir sem ætluðu að eyðileggja ána voru „gimsteinaþjófar …““

Þótt miklar deilur hafi staðið um virkjanir síðan á dögum Laxárdeilunnar þá stendur sprenging stíflunnar í Miðkvísl enn upp úr sem táknrænn atburður í sögu baráttu gegn virkjun í nafni náttúruverndar. Slík barátta stendur enn yfir nú árið 2012, eins og t.d. deilan um virkjanir í Neðri-Þjórsá sýnir.  Það er því full ástæða til að halda á lofti þeim sigrum sem hafa unnist til að halda baráttunni fyrir náttúruvernd vakandi og gera þá kröfu á hendur virkjunaraðilum og stjórnmálamönnum að þeir fái ekki alfarið að ráða ferðinni í sambúð lands og þjóðar. Slíka einhliða ákvarðanatöku og aðferð í virkjunarstefnu átti að viðhafa gagnvart íbúum Laxárdals á sínum tíma en þeir mótmæltu kröftuglega, skipulögu baráttu sína í þaula og höfðu sigur. Og viti menn (og annar lærdómur sem við getum dregið af sögunni); fullyrðingar þeirra sem staðhæfðu í kringum 1970 að ef Gljúfurversvirkjun yrði ekki reist þá færi allt í ólestur og á vonarvöl á Norðurlandi stóðust ekki. Menn fundu einfaldlega aðrar leiðir til að afla raforku, en þá að sökkva byggð með margra alda rætur og eyðileggja gjöfula veiðiá og vistkerfi sem er einstakt á heimsmælikvarða.

© Unnur Birna Karlsdóttir

Henry David Thoreau; um náttúru og manninn

Hugmyndafræði rómantísku stefnunnar tengist sögu náttúruverndar. Samband náttúruskoðunar og rómantískrar náttúrusýnar í bland við kröfur sem þá vöknuðu um skyldu mannsins að vernda náttúru á sumum stöðum gegn ágangi mannsins á rætur að rekja til 19. aldar. Landbúnaður og byggð hafði þá þegar umbreytt náttúru Norður-Ameríku mjög mikið á stórum svæðum. Það ýtti við annarri hlið á bandarískri sjálfsmynd en þeirri sem snerist um að maður hefði óskoraðan rétt til að leggja undir sig villt svæði Norður-Ameríku og breyta þeim að vild, nánar tiltekið hugmyndinni um táknrænt gildi óbyggðanna fyrir bandaríska sjálfsmynd. Á síðari hluta 19. aldar var sú hugmynd orðin áberandi í orðræðu um samband manns og ósnortinnar náttúru að  óbyggðirnar endurspegluðu og nærðu mikilvægan þátt í sjálfsmynd Bandaríkjamanna. Að glata óbyggðunum þýddi hið sama og glata hinni bandarísku sjálfsmynd. Meiður af þessari hugmynd fyrirfannst meðal hugsæishyggjumanna (transcendentalists) í Norður-Ameríku á 19. öld. Meðal þeirra ríkti hugmynd sem vék mjög frá viðtekinni hugmynd amerísks samfélags um að (hvítir) íbúar Norður-Ameríku stríddu við óbyggðir þar sem sigur mannsins  yfir náttúrunni fólst í landnámi óbyggðra svæða, yfirtöku siðmenningar á villtri náttúru og nýtingu náttúruauðlinda í þágu iðnaðar, hagvaxtar, fjöldaframleiðslu, þéttbýlisvæðingar og markaðsafla. Hugsæishyggjumenn voru uggandi um  náttúruna og gagnrýndu menninguna harðlega. Þeir efuðust t.d. stórlega um ágæti nútímatækni og samgangna vegna þeirra neikvæðu áhrifa sem þeim fannst þessi þáttur iðn- og tæknivæðingar hafa á norðurameríska náttúru. Heimsmynd þeirra fól einnig í sér hugmyndir náskyldar þeim sem síðar tilheyrðu visthverfum náttúruskilningi.

Einna þekktastur hinna amerísku hugsæishyggjumanna var Henry David Thoreau (1818-1862), náttúruskoðandi og heimspekingur. Fræg varð bók hans Walden (1854), sem byggir á dagbókarskrifum frá tveimur vetrum er hann dvaldi árin 1845-1847 við Walden Pond í grennd við heimabæ sinn, Concord í Massachusetts. Þessi dvöl hans, þar sem hann dvaldi löngum einn með sjálfum sér og náttúrunni, var þáttur í leit hans að sínum innri manni. Hann vildi vera ótruflaður af amstri hversdagslífs, mannlífi og veraldlegum áhyggjum. Thoreau varð þannig fyrirmynd  þeirrar útivistarhefðar Norður-Ameríkumanna, sem snerist í ríkum mæli um að leita einveru, upplifa náttúru og láta tignarlega eða háleita fegurð hennar sem og hið smáa og fíngerðara vekja andagift og auðga hugann. Thoreau hafði einnig áhrif vegna athugana sinna á sviði líffræði og náttúruskoðunar og var í ýmsu samhljóma þeim viðhorfum sem síðar urðu þeim innblástur sem aðhylltust þá visthverfu náttúrusýn sem fór að taka á sig mynd á síðari hluta 19. aldar jafnvel þó svo að hann hafi aldrei sjálfur notað hugtakið vistfræði. Hugmyndir Thoreau um náttúruna hafa af sumum verið flokkaðar sem trúarleg vistfræði. Hann var sannfærður um tilvist guðs og þátt hans í að halda heiminum saman í lífrænni heild. Dauð náttúra er ekki til, sagði hann. Allt lifir. Hugmyndir hans áttu margt sameiginlegt með hugmyndum rómantíkeranna. Eins og þeir leit hann á náttúruna sem lífræna heild þar sem allt hefði innbyrðis samhengi og ekki væri hægt að skilja einn einstakan hlut einan og sér heldur þyrfti að skoða allt í samhengi við hvað annað til að skilja það. Þessi sýn gekk ekki út á lögmál eða kerfi. Eining náttúrnnar var ekki aðeins kerfisbundin heldur grundvallaratriði og gæði. Þetta var heildarhyggja. Heildin skipaði fyrsta sætið, einingarnar annað sæti.

Siðferðileg skilaboð Thoreau til umheimsins voru þau að það bar að bera virðingu fyrir öllu sem lifir. Hugmyndin um samfélag var honum mjög mikilvæg. Heimurinn samanstóð af samfélögum. Það gilti bæði um menn og náttúru. Menn, dýr og plöntur voru þegnar samfélags.  Þessi visthverfa siðfræðihugmynd byggði á rómantískri náttúrusýn og gekk þvert á hina viðteknu náttúrusýn þar sem manninum var veitt sérstaða í sköpuninni umfram aðrar lífverur. Thoreau samþykkti ekki þá hugmynd heldur byggði á visthverfri jafnræðishugmynd. Það var þó ekki svo að skilja að hann liti svo á að manneskjan ætti ekki að lifa af í lífríki náttúrunnar heldur var það hinn eiginhagsmunasinnaði og heimsvaldasinnaði maður sem hann gagnrýndi. Sá sem lét hugsunarlaust eigin ávinning og hagsmuni hafa forgang fram yfir hagsmuni alls annars í náttúrunni.

Thoreau hafnaði hugmyndum pósítivismanns um hlutlægni vísinda í rannsóknum á náttúrunni, algildi vísindalegra niðurstaðna og aðkomu vísindamannsins að rannsóknarefni sínum sem ósnortins og algerlega hlutlauss skoðanda. Nálgun mannsins og skilningur á náttúrunni byggði á samúð eða samkennd hans með náttúrunni, samkvæmt kenningu Thoreau.  Skyldleikinn milli manna og dýra gerði manninum mögulegt að þekkja á ný eigin eiginleika. Það sem maðurinn sér þegar hann rannsakar náttúruna er í vissri merkingu hann sjálfur, sagði Thoureau. Náttúrurannsóknir væru þannig einskonar rannsókn inn á við, ekki síður en rannsókn á náttúrunni. Maðurinn er náttúra að skoða náttúru. Þetta þurftu vísindin að viðurkenna og nýta, sagði hann.  Hugmyndir Thoreau fólu þanig ekki aðeins í sér nýjan tón í viðhorfum til náttúrunnar heldur vakti hann nýjar spurningar um hlutverk mannsins í náttúrunni. Þessi nálgun sem vísindaleg aðferðafræði féll hins vegar illa að pósitivismanum. Thoreau var jaðarpersóna í heimi vísindanna og hugmyndir hans hlutu ekki hljómgrunn fyrr en löngu síðar.  Hann hafði þó áhrif á 19. öld með lífsstíl sínum og náttúruskoðun, því sú aðferð hans að dveljast langdvölum úti í náttúrunni og rannsaka af eigin reynslu varð stór þáttur í bandarískri útivistarmenningu og náttúruskoðun allt frá dögum fyrstu amerísku náttúruverndarsamtakanna, Sierra Club sem stofnuð voru í Kaliforníu 1892. Hann er því einn sporgöngumaður þess þáttar í vestrænni náttúrusýn sem nú er orðin mjög viðtekin, þ.e. að saman fari ákveðin afstaða til sambands manns og náttúru, útivist og náttúruskoðun.
© Unnur Birna Karlsdóttir

Rómantísk náttúrusýn

Hugmyndir um náttúruna sem veru með eigin vilja burtséð frá vilja mannsins hafa alltaf fyrirfundist hjá manninum, alveg síðan í fornöld.  Sýnin á náttúruna sem lifandi veru var endurvakin í tíð rómantísku stefnunnar og tekin upp í sumum tilbrigðum umhverfishyggju á 20. öld. Hin vísindalega sýn ýmissa hugsuða 17. til 19. aldar á náttúruna skilgreindi hana án sálar eða skynsemi, ólíkt manninum og það aðgreindi hann frá öðru í sköpuninni. Andstæð viðhorf voru einnig uppi á sama tíma þótt þau hafi ekki verið eins viðtekin, þ.e. sú  sýn á náttúruna þar sem manneskjan taldist vera hluti hennar sem lífrænnar heildar og það sem meira var, ekki aðeins maðurinn var gæddur sál heldur náttúran einnig. Slíkar hugmyndir komu fram með rómantísku stefnunni. Að hluta til fengu þær innblástur frá forvera nútíma visthyggju, þ.e. frá hugmyndum 18. aldar hugsuða um hússtjórn náttúrunnar, og að hluta frá þeirri hugmynd rómantísku stefnunnar, sem snýr að lífheildarhyggju, þ.e. að öll sé veröldin tengd í efni og anda, anda sem býr í gervallri tilverunni og sameinar mann og náttúru. Slíkar rómantískar hugmyndir blómstruðu í Evrópu á 18 og 19. öld og áhrifa þeirra gætti langt fram á þá 20. bæði í formi listsköpunar og í viðhorfum til  náttúru og landslags.

Rómantíkerarnir leituðu uppi hið háleita (enska; sublime) í náttúrunni ægifagurt, hrikalegt eða tignarlegt landslag til að upplifa sjálfa sig sem einstæða og um leið hluta af kosmískri heild þar sem mörkin milli manns og náttúru hverfa. Í óttablandinni hrifningu, jafnvel angist, sá rómantikerinn sjálfan sig í náttúrunni og náttúruna í sjálfum sér til að síðan tjá þau hughrif í list sinni, skáldskap eða myndlist. Hin háleita náttúra sýndi honum hve stórbrotinn hann sjálfur var en um leið hve smár andspænis almættinu. Náttúran gaf honum innsýn inn í eilífðina en minnti um leið á hverfulleika alls. Hún fyllti hann lífskrafti, skerpti á skilningarvitum og veitti innblástur. Maðurinn varð eitt með sköpuninni og komst í nálægð við eitthvað guðlegt, jafnvel sjálfan guð, eins og það hljóðaði samkvæmt sumum rómantísku hugsuðunum. Hið ytra landslag, náttúran, speglaði hið innra landslag, huga mannsins og öfugt. Náttúra og maður voru spegilmyndir hvors annars innan sama orkuþrungna kerfisins. Náttúran var lifandi vera, ekki síður en maðurinn, þrungin sköpunarkrafti og anda. Hún var ekki bara hlutlaus þolandi („natura naturata“) – ekki einungis hlutur handa manninum að beita skynsemi og sköpunargáfu, á eins og hin ríkjandi vélræna sýn vísindahyggjunnar boðaði, heldur bjuggu í náttúrunni sjálfri skapandi kraftar. Hún var sjálf virk, – hún var gerandi („natura naturans“). Rómantíkerarnir aðhylltust þannig hugmyndina um jörðina sem lifandi afl, heildstæða og í senn jarðneska og yfirskilvitlega.

Rómantíska stefnan beindi einnig sjónum manna að fegurð landslags eða náttúrufyrirbæra á borð við skóg og heiðar, fjöll og dali, jökla, ár,, fossa og vötn og hvernig fegurð þessara hluta hefði þýðingu fyrir mannshugann. Menn áttu að njóta náttúrufegurðar því það gaf lífi mannsins gildi og náttúrunni einnig.
Rómantíska stefnan  breytti ýmsu í viðteknum viðhorfum til landslags. Óbyggðirnar voru upphafnar sem hið fegursta í landslaginu, því ósamhverfari, fjölbreyttari og hrikalegri því fegurri. Hið „súblíma“, háleita og ægifagra sem fagurfræðileg skilgreining snerist um náttúruna í sinni villtu og ótömdu mynd. Það sem áður hafði þótt hin fallegasta náttúra, þ.e. akrar og engi, sveitir og skrúðgarðar, var nú sett skör lægra á fegurðar- og upplifunarkvarðanum og þótti nú aðeins fallegt á myndrænan hátt eða í besta falli snoturt. Slíkt landslag taldist vissulega vera vitnisburður um skynsemi og hugvit mannsins en fjalllendi á borð við Alpana var álitið vera ægifagurt og náttúrulegasta landslagið sökum þess að þar höfðu máttarvöldin, sjálf náttúran, verið að verki við mótun þess en ekki maðurinn. Rómantíska stefnan breytti þannig viðhorfum til villtrar náttúru hvað snertir hugmyndir um hvað þótti fallegt og hvað  taldist fagurt. Fyrir 1700 ríkti almennt neikvætt viðhorf til óbyggða. Þær voru álitnar vera heimkynni fyrir skuggaöfl og galdraverur samkvæmt alþýðutrú og meðal evrópskra menntamanna hafði fjalllendi almennt talist ljótt og fráhrindandi, jafnvel óskapnaður í landslaginu, en ræktað land þótti fallegt og skrúðgarðar hámark náttúrufegurðar, þ.e. náttúran eins og maðurinn skapaði hana. Maðurinn gerði náttúruna fagra. Rómantíska stefnan sneri þessu við. Fögur var sú náttúra sem ekki var mótuð af manninum.

Rómantíska stefnan innihélt pólitísk, listræn og heimspekileg markmið og heimsýn. Hún var því margþætt og snerist um margt annað en príla upp um fjöll og firnindi til að máta tilfinningalífið við landslagið. Ekki er rúm til að fjalla nánar um það hér en aðeins bent á að hugmyndarfur rómantíkeranna lifir enn góðu lífi. Rómantíska stefnan arfleiddi okkur að hugmyndinni um óbyggðirnar sem ósnortna og upprunalega náttúru og uppsprettu upplifunar af tilfinningalegum, fagurfræðilegum og  jafnvel trúarlegum toga. Hugmyndir eða lífssýn sem óbyggðarómantík tuttugustu aldar manna byggði á. Hugmyndafræði rómantísku stefnunnar tengist þannig sögu náttúruverndar. Samband náttúruskoðunar og rómantískrar náttúrusýnar í bland við kröfur sem þá vöknuðu um skyldu mannsins að vernda náttúru á sumum stöðum gegn ágangi mannsins á rætur að rekja til 19. aldar.

© Unnur Birna Karlsdóttir

Heimildir:

Karin Johannisson, „Det sköna i det vilda. En aspekt på naturen som mänsklig resurs“. Paradiset och vildmarken. Studier kring synen på naturen och naturresurserna. Ritstjóri Tore Frängsmyr (Stokkhólmi 1984), bls. 20–33.

Klas Sandell og Sverker Sörlin, „Inledning“. Friluftshistoria. Från „härdande friluftslif“  till ekoturism och miljöpedagogik. Ritstjórar Klas Sandell og Sverker Sörlin (Stokkhólmur 2000), bls. 10–13.

Max Oelschlaeger, The Idea of Wilderness. From Prehistory to the Age of Ecology (London 1991), bls. 12 og 66.

Peter Coates, Nature. Western Attitudes since Ancient Times (Oxford 1998), bls. 132–133.

Sverker Sörlin, Naturkontraktet: om naturumgängets idéhistoria, 2. útg. (Stokkhólmur 1994), bls. 73–74.

Fossaleiga í Þingeyjarsýslu í lok 19. aldar – stuðningur og gagnrýni

Blaðið Austri, sem gefið var út á Seyðisfirði birti þann 10. maí 1899 fréttir af ferðum Odds. V. Sigurðssonar vélfræðings sem komið hafði til Seyðisfjarðar þá um vorið og ætlaði að ferðast og skoða stórfossa eystra og nyrðra. Oddur hafði að vísu orðið frá að hverfa þar eð hann sá að hann myndi lítið komast áfram fyrir ófærð og ákvað því að fara aftur til Lundúna og koma aftur seinna þá um sumarið til að skoða stórfossa landsins.

Þegar hér var komið sögu hafði Oddur þegar tekið á leigu fossa í Jökulsá á Fjöllum og Skjálfandafljóti, Dettifoss þeirra stærstur og síðan Goðafoss. Hann varð fyrstur  manna til að taka fossa á leigu hér á landi. Á árunum 1897-1898  leigði hann vatnsréttindi í Jökulsá á Fjöllum og Skjálfandafljóti. Í Jökulsá gilti leigan um alla fossa í landi Reykjahlíðar, Svínadals og Hafurstaða. Leigutími var ótiltekinn og leiga hæfist  þegar farið yrði að nota fossana. Engin skilyrði voru sett um notkun þeirra. Ársleiga skyldi vera 3-4 ½% af virðingarverði jarðar. Samningur um leigu á vatnsréttindum Hafurstaða gilti til 100 ára, kvað á  um að skaðabætur skyldu greiðast fyrir öll jarðspjöll og átroðning og félli úr gildi  ef engin leiga greiddist fyrir árslok 1910. Leigð vatnsréttindi í Skjálfandafljóti náðu til allra fossa í landi Ljósavatns (til 200 ára),  Barnafells og Hriflu (leigutími ótiltekinn en félli úr gildi ef engin leiga greiddist fyrir árslok 1910). Leiga hæfist  þegar farið yrði að nota fossana. Engin skilyrði voru sett um notkun og ársleiga yrði 3-4 ½% af virðingarverði jarðar. Leigusamning vegna vatnsréttinda í landi Ljósavatns mátti framlengja eftir 200 ár gegn lægri leigu en útlendingar kynnu að bjóða. Þetta ákvæði sýnir að menn gerðu jafnvel ráð fyrir að staðan yrði  sú eftir tvær aldir að útlendingar ásældust íslenska vatnsorku eins og blikur voru á lofti um að þeir gerðu strax þarna í lok 19. aldar og kom síðar á daginn örfáum árum eftir að Oddur V. Sigurðsson hóf að tryggja sér vatnsréttindi í helstu fossum norðurlands, þar af voru öflugastir Dettifoss og Goðafoss.

Vonir Odds, samkvæmt skrifum í Seyðisfjarðarblaðinu Austra vorið 1899, stóðu til að unnt yrði að framleiða kolakalkstein hér á landi. Til þess þurfti rafmagn og var slíkur iðnaður stundaður við stórfossa bæði í Bandaríkjunum og Evrópu. Oddur gerði sér vonir um að þetta væri hægt á Íslandi líka, eftir að hann fann kalkæð í Eskjunni sem vinna mætti úr kalk en kolin þurfti að flytja inn, sagði áfram í blaðinu. Greinarhöfundur bar Oddi vel söguna. Sagði hann unna Íslandi og vilja styðja að verklegri viðreisn þess og framförum af fremsta megni. Væri hann „líklegastur allra núlifandi Íslendinga til að framkvæma í verkinu, leggjum vér honum ekki af vanhyggni sjálfir tálmanir í veginn.“ Oddur ætlaði ekkert að skipta sér af hinum smærri fossum landsins með sjó fram, sagði áfram, er helst væru við hæfi Íslendinga til atvinnureksturs. „En hann ætlar að ráðast á fossatröllin í stórám landsins, langt upp í landi, sem margar milliónir króna þarf til að temja og hagnýta í þjónustu mannlegs anda og  … framfara, og sem vér Íslendingar um margar aldir, og máske aldrei, höfum fjármagn til að hagnýta oss“. Greinarhöfundur taldi Íslendinga ekki hafa þekkingu né fjárhagslegt bolmagn til að nýta stórfossana, því auk vélanna sjálfra við fossana þyrfti að leggja langar járnbrautir að flestum þeirra og byggja rammgerðar hafnir. “En það sjá allir, hvílíkan hagnað þvílík risafyrirtæki flyttu landinu, bæði í þekkingu og auði“, sagði hann og spurði: „Hvað hefði það ekki að þýða fyrir Suðurland að járnbraut yrði lögð frá Reykjavík að Gullfossi í Hvítá, braut yrði lögð eptir því endilöngu frá Kirkjubæjarfossi niður Fagradal og ofaná Búðareyri í Reyðarfirði o.s. frv.?“ Í framhaldi af þessu hvatti hann fossaeigendur til að leigja Oddi V. Sigurðssyni fossa í landi sínu. Með þeirri leigu myndu menn fá „góð kjör og sæmilega vexti af arðlausri eign; og ættu allir stórfossaeigendur að nota sér af þessu leigutilboði Odds, sem allra fyrst“, segir í blaðinu.

Austri birti aðra grein um fossaleiguáform Odds og í þetta sinn undir nafni. Greinina skrifaði Jón Jónsson (alþingismaður frá Sleðbrjót í Múlasýslu). Greinin er stuðningsyfirlýsing við Odd V. Sigurðsson og áform hans um að reyna að fá velstæða aðila erlendis til að fjármagna virkjanir á íslenskum fossum og iðnrekstur. Til að koma slíku fyritæki á fót þurfti íslenskan kunnáttumann, sagði Jón, og væri Oddur kjörinn maður vegna þekkingar sinnar á vélfræði og tengsla við umheiminn vegna menntunar sinnar og búsetu í Lundúnum. Jón hvatti menn til að vera opnir fyrir að leigja Oddi fossa.  Hann væri manna líklegastur til að koma því í framkvæmd að „tilraun verði gerð til að nota okkar stærstu fossa til þessa.“

Jón ítrekaði að Oddur vildi ekki kaupa neina fossa því hann væri þess sinnis að þeir tilheyrðu Íslandi og að Íslendingar ættu þá sjálfir. Hann vildi aðeins fá stórfossana leigða í því markmiði að sjá hverju hann fengi áorkað hjá erlendum félögum í þá átt að þeir yrðu notaðir til iðnaðar. Ef af yrði að virkjað yrði í þágu iðnaðarframleiðslu biðist möguleiki til að fá verð fyrir fossana, um lengri eða skemmri tíma, og það upphæð sem um munaði, sagði Jón. „Áhættan engin; fari félagið um koll, þá hættir það að borga leigu og um leið er samningurinn allur úr gildi, og þá eiga menn sína fossa eins eptir sem áður.“

Boðskapur Jóns var að benda á að Íslendingar höfðu að svo stöddu hvorki fjárhagslegt bolmagn né verkþekkingu til að nýta náttúru landsins: „Það er víst og satt, að vér Íslendingar erum fátæk og fámenn þjóð, og oss vantar flesta þá hluti, er með þarf til þjóðþrifa og framfara; en eitt vantar oss allra mest,“ sagði hann, “og það er kunnátta til að hagnýta oss land vort og þá krapta, sem það hefir að geyma. Landið liggur verðlítið og óræktað.“ Það þurfti að gera íslenska náttúru að verslunarvöru, öðru vísi hefði hún ekkert verðgildi, brýndi Jón fyrir löndum sínum. Gefa þurfti bújörðum verðgildi með jarðrækt og fossunum með virkjunum. Verð fengju þeir fyrst „þegar búið er að setja niður hjá þeim áhöld og vélar til að temja þeirra tröllaafl“, skrifaði Jón alþingismaður. Fá lönd væru eins vel sett með fossa sín og Ísland, hélt hann áfram, „þvílíkur aragrúi sem hér er til af handhægum smáfossum, sem eru eins og sjálfskjörnir til þess, að vér með vorum litlu efnum getum notað þá til eigin þarfa. Stóru fossarnir þar móti virðast alls ekki vort meðfæri, svo langt fram í tímann, sem nú verður séð,“ spáði hann en ítrekaði að engu að síður væri óráðlegt að selja þá útlendingum.

Í Reykjavíkurblöðunum á sama tíma var tónninn allur annar í garð áforma Odds. V. Sigurðssonar og þreifinga erlendra manna yfirleitt í þá átt að komast yfir jarðir og fossa í hér á landiu.  Í blaðinu Ísafold  13. apríl 1899 var fossaleiga Odds gagnrýnd og hann sagður ferðast um  þeirra erinda að „klófesta sem mest af góðum fossum [hér] á landi, einkum nærri sjó, handa einhverjum enskum stórgróðamönnum, sem vita, að fossarnir verða megin-iðnaðarafl næstu aldar og því vís uppgripa-gróðavegur“ Var Oddur sakaður um að ætla að ná fossunum í tíma á meðan þeir fengjust fyrir nánast ekki neitt. Spurt var hvort landsmenn ætluðu ekki að „fást til að rumskast og líta við hagnýting fossa-aflsins til rafmagnsiðnaðar fyr en um seinan, fyr en aðrar þjóðir væri löngu búnar að taka þann bita frá munninum á oss?“ Hitt væri þó enn hrappallegra ef landsmenn gerðust svo „glapvitrir, að láta fleka út úr sér jafn-stórkostlega auðsuppsprettu, eins og fossarnir eru eða má sjálfsagt telja að verði þá og þegar, fyrir sama sem ekki neitt, eða með þeim glæfraskilmálum, að kaupverð fyrir eða leiga eftir þá greiðist því að eins eða þá fyrst, er farið verði að nota fossana.“ Þar með væri þetta „stórkostlega vinnuafl lagt í einokunarlæðing um ókominn tíma, ef til vill aldur og ævi, ― meira að segja í einokurlæðing útlendrar yfirgangsþjóðar, en landsmönnum sjálfum haldið í sama örbirgðarkyrking sem að undaförnu. Ísafold benti á Norðmenn sem víti til varnaðar en þar óttuðust margir að fossaaflið lenti í höndum útlendinga og hvöttu til að ríkið eignaðist sem mest af fossum eða vatnsafli landsins svo að einstakir menn gætu ekki okrað á því síðar meir og staðið almenningsheill fyrir þrifum. Á Íslandi ríkti hins vegar heimska og óframsýni í þessum efnum, að mati þess er ritaði í  Ísafold.

Viku síðar hélt Ísafold áfram á sömu nótum og deildi á stjórn landsins fyrir að vera óframsýn og lítt vakandi yfir hagsmunum landsins varðandi fossana og eignarhald á þeim.  Svo mikill doði var  yfir stjórnvöldum í þessum efnum að mati greinarhöfundar að það virtist sem hún hefði ekki nokkurt veður af því að útlendir auðmenn væru að ágirnast fossa landsins. „Mjög vafasamt jafnvel, hvort hún hefir hugmynd um, að nokkur foss eða nokkurt vatnsfall sé til hér á landi.“ Það var ekki lítið í húfi að mati greinarritara sem taldi miklar líkur á að í fossunum fælust mestu framtíðarauðæfi þjóðarinnar. Fossar voru þegar orðnir sumum menningarþjóðum að ógrynnum fjár, segir hann, og þó var það aðeins byrjunin samanborið við það sem í vændum var, svo framarlega sem ekki yrði fundið upp nýtt afl, enn ódýrara og auðveldara viðfangs.  „Til að benda á, hve afarmiklar og glæsilegar vonir menn gera sér um fossana, nú á dögum,“ vísaði hann til þeirra ummæla prófessors Júlíusar  Thomsens prófessors, „eins af helztu vísindamönnum Dana, í fyrirlestri, er »Eimreiðin« flutti þá um vorið, „að iðnaðurinn muni smámsaman flytjast frá kolalöndunum til fjallalandanna, sem hafa nóg vatnsafl.“

Greinarhöfundur sagði ekki nema eðlilegt að mörgum Íslendingi veitist örðugt að gera sér grein fyrir mikilvægi þeirrar breytingar þar sem landsmenn hefðu haft svo lítið af iðnaði að segja. En eitt gæti öllum skilist: „að einmitt eftir iðnaðarhorfunum nú á dögum, getur svo farið, að Ísland verði eitt af auðlöndum veraldarinnar fyrir fossa sína, á sinn hátt eins og England hefur orðið það fyrir kol sín.“ Hann spáir því að innan næstu framtíðar mætti fara nota eitthvað af íslensku fossunum til „stórkostlegs hagnaðar fyrir þjóð vora, og alt annað en ólíklegt, að þeir geti orðið henni svo mikil auðsuppspretta með tímanum, að hún geti jafnvel komist framarlega í röð Norðurálfuþjóðanna, að því er snertir auðsæld og velgengni.“  Greinarhöfundi fannst ekki til of mikils ætlast að stjórnin léti sig málið skipta og biði hennar þríþætt verkefni á því sviði. Í fyrsta lagi að láta rannsaka hvert gagn gæti orðið af fossunum. Í öðru lagi að koma á fót fyrirtækjum til að færa sér í nyt væntanlega niðurstöðu þeirra rannsókna. Í þriðja lagi að tryggja þjóðinni framtíðararðinn af fossunum, girða fyrir að hann renni allur í vasa útlendra auðkýfinga, eins og það var orðað. Ekkert af þessu hefði stjórninni hugkvæmst, bætti hann við.
Reykjavíkurblaðið Þjóðólfur fjallaði um málið á svipuðum nótum og gagnrýndi verslunina með fossana. Það hafði þó meiri tiltrú á frumkvæði þingsins í að gæta hagsmuna Íslendinga gagnvart útlendingum heldur Ísafold. Í Þjóðólfi 21. apríl 1899 er varað við vaxandi ásælni útlendinga í svohljóðandi grein:

„Athugavert í meira lagi er það, hvernig útlendingar og útlend auðmannafélög eru farin að teygja angalýjurnar til vor: til landeigna hér, málma í jörðu og fossa. Þetta verður ekki til þess að flytja fé inn í landið, heldur til að svipta oss því, er vér höfum, til að leggja á oss hapt einokunar og ófrelsis, binda hendur vorar á ókomnum tíma, og ef til vill gera oss að ánauðugum þrælum erlendra kúgara, er sjúga úr oss síðasta blóðdropann. Varið ykkur því landar góðir á þessum útlendu fjárgróðafélögum, er vilja fá ykkur til að láta af hendi, til sölu eða leigu, spildur úr jörðum yðar. Þér vitið ekki, hve mikils virði það getur orðið fyrir sjálfa yður eða eptirkomendur yðar, það sem útlendingarnir eru nú að seilast eptir  hjá ykkur fyrir lítið gjald. Og furðulegt má það heita, sem heyrzt hefur, að enskt félag nokkurt ætli sér að ná tangarhaldi á öllum fossum á Íslandi, og enn furðanlegra, hafi því nú þegar orðið töluvert ágengt í því. En þessir góðu herrar hafa líklega ekki athugað það, að þingið getur hér tekið í taumana, og bannað einstökum útlendingum og félögum að gera tilraunir til þess að »leggja undir sig landið« ― á hvern hátt sem, því er varið ― eða takmarkað það svo, að engin hætta stafi af því. Og það er eitt meðal annars, sem þingið í sumar verður að íhuga, því að síðar getur það verið um seinan. Það er seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið í hann.“

Þannig sýndist sitt hverjum um fossaleiguna strax í lok 19. aldar. Sumir töldu hana til framfara, aðrir áliti hana jaðra við þjóðernissvik og atlögu að hagsmunum Íslendinga gagnvart auðlindum í eigin landi.

© Unnur Birna Karlsdóttir

Heimildir:

Austri 10. maí 1899.
Ísafold  13. apríl 1899.
Ísafold 27. maí 1899.
Sigurður Ragnarsson: „Fossakaup og framkvæmdaáform.“ (Saga 1977), bls. 128-129.
Sveinn Ólafsson: „Sala orkuvatna og greining þeirra um landið.“ Nefndarálit minnihluta fossanefndar 1917-1919. Rvík. 1919, bls. 49-51.
Þjóðólfur 21. apríl 1899.

Rafvæðing hugarfarsins

Rafvæðingin, þ.e. sú nýjung að framleiða mætti orku til að lýsa og hita upp húsakynni og knýja vélar, þótti slíkt undur í lok 19. aldar að líkja mætti við furðu manna þegar hægt varð að senda menn til tunglsins.

Hér á landi eins og annarsstaðar var fylgst með framförum sem rafmagninu fylgdu og sagðar fréttir af nýstárlegheitunum. Reykjavíkurblaðið Ísafold lét ekki sitt eftir liggja og skrifaði í hrifningu fréttir af rafvæðingunni í útlöndum, t.d. birtist frétt í júlí 1894 um áætlanir um að virkja Niagarafossinn og leiða rafmagnið tugi mílna, jafnvel allt til New York til að lýsa hana upp.  Önnur frétt í blaðinu fjallar um notkun rafmagnsins til hinna ýmsu verkþátta og starfa í útlöndum og hagræðið sem af því hlýst er lofað. Rafmagn sé farið að knýja járnbrautir og margt fleira. „En hvenær verður farið að nota rafmagn á Íslandi? Ekki fyrr en járnbraut er komin á“ er spurt og svarað í senn.  Áherslan á að saman færi járnbrautarlagning og rafvæðing á Íslandi kom þannig fram strax í upphafi umræðu um rafvæðingu hér á landi.

En menn gerðu meira en segja fréttir af rafvæðingu erlendis og dásama framfarirnar í kjölfarið. Sæmundur Eyjólfsson mældi vatnsaflið í Elliðaánum í sambandi við áhuga Frímanns B. Andersonar að nota árnar til raflýsingar Reykjavíkur. Mældist honum Skorarhylsfoss vera um 960 hestöfl.

Allar nýjungar eiga sér sína spámenn og sérvitra eldhuga og hér á landi hafði rafvæðingin Frímann B. Anderson í þeim sporum. Hann kom hingað til lands síðla árs 1894 og hélt fyrirlestur um „raflýsing og rafhitan í Reykjavík“ í Góðtemplarahúsinu laugardagskvöldið 10. nóvember klukkan hálf níu. Sæti á fyrirlesturinn var hægt að fá fyrir 50 og 75 aura og aðgöngumiðar fengust „hjá þeim herrum Sigfúsi Eymundarsyni, W.O. Breiðfjörð, Kristjáni Þorgrímssyni og við innganginn.“  Blaðið Ísafold hafði þann dag svohljóðandi orð um hinn væntanlega fyrirlestur:

„Í kveld gefst almenningi hjer kostur á að heyra greinilega lýst mjög mikilsverðu framfarafyrirtæki: hvernig eigi að fara að lýsa bæinn úti og inni með rafmagni, í stað olíu, og sömuleiðis að láta hið sama náttúruafl hita hýbýlin og sjóða mat, í stað þess að hafa til þess hin dýru og sóðalegu steinkol. Enginn hjerlendur maður hefir neina verklega þekkingu á slíku fyrirtæki annar en hr. Frímann B. Anderson, er fyrirlesturinn ætlar að halda um það í kveld, og skulum vjer gera ráð fyrir þeim framfarahug í höfuðstaðarlýðnum, að hann fýsi mjög að hlýða á mál hans. Takist honum að gera mönnum skiljanlegt, að sú mikla framför fáist með vel kleyfum kostnaði fyrir bæinn og jafnvel með minni árlegum útgjöldum en nú fara til lýsingar og hitunar, er ólíklegt að vjer þurfum lengi að bíða verulegrar tilraunar í þá átt.“

Frímann B. Anderson var þó ekki einn um að vekja máls á umræðu um virkjun Elliðaánna til rafmagnsframleiðslu í þágu Reykjavíkur. Það voru fleiri sem áætluðu kostnað af virkjun Elliðaánna og raflýsingu og hitun Reykjavíkur.  Sigfús Eymundsson fékk vorið 1894 lauslega kostnaðaráætlun frá „mikilsháttar rafmagnsmannvirkjafélagi“ í Lundúnum fyrir milligöngu H.A. Dunfords mannvirkjafræðings sem dvalist hafði á Íslandi meirihluta ársins áður og nam íslensku. Áætlunarskýrsla félagsins er orðuð eins og svar við fyrirspurn frá honum og dags. 18. maí 1894 og birtist í Ísafold í nóvember það sama ár.

Frímann gagnrýndi þessa áætlun. Taldi hana óáreiðanlega og allt væri allt of dýrt reiknað og frekar, að hans sögn, eins og hún næði yfir einhverja Reykjavík í Lundúnum en á Íslandi.

Danskur maður, Axel Ibsen mannvirkjafræðingur, fylgdist með umræðunni um raflýsingu Reykjavíkur úr fjarlægð, þ.e. frá heimalandinu. Hann kynnti sér það sem um málið var skrifað í íslenskum blöðum og sendi svo með miðsvetrarferðinni einum í bæjarstjórninni, „hr. lector Þór[halli] Bjarnasyni“ áætlun um rafstöð og raflýsingu Reykjavíkur. Ibsen var erindreki fyrir „hið stærsta rafmagnsmannvirkjafjelag í Norðurálfu, þá Siemens & Halske í Berlín“ er komið höfðu að raflýsingu með vatnskrafti víða, t.d. í Berlín, Sviss og Tyrol.

Frímann kom aftur til Íslands árið síðar, seint árið 1895, með fjárkaupaskipinu Oríanda í þeim erindum að hrinda raflýsingarmálinu áleiðis. Lagði hann áætlun fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur frá enskum félögum um raflýsingu í Reykjavík og var áætlaður árskostnaður 10.000 kr. Bæjarstjórnin setti nefnd í málið sem lagði til á bæjarstjórnarfundi að að bæjarstjórnin biðist til að kaupa lýsingu á strætum bæjarins fyrir hér um bil 1800 kr. árlega svo framarlega sem eitthvert félag réðist í fyrirtækið innan tveggja ára.

Snarpar og miklar umræður urðu um þessa tillögu og voru þrír bæjarfulltrúar eindregið á móti. Þeir töldu boð nefndarinnar og það verð er bærinn gæti boðið svo lágt að hlægilegt væri að hugsa sér að það hrinti málinu áleiðis hið minnsta og viðleitni Andersons í málinu væri þýðingarlaust húmbúg sem engin von væri til að nokkru sinni bæri árangur auk þess sem tveir þeirra töldu „raflýsingu hjer óþarfan kostnað“ þótt eitthvað yrði úr henni og meiri ástæðu til að verja því fé er bæjarstjórnin gæti látið af hendi rakna til annarra þarfa enda væri lýsing með rafmagni enn í bernsku og „valt að reiða sig á hana.“

Þeir sem studdu áætlun Andersons töldu enga ástæðu til að draga hana í efa og engu kostað til að bænum þótt slík yfirlýsing yrði gefin út og ekkert yrði úr fyrirtækinu en stórt skref stigið í áttina til að koma upp iðnaði í bænum ef það fengi framgang. Það væri næg reynsla komin á raflýsingu í ýmsum bæjum og alveg rétt að sinna málinu á þessa leið þótt ekki væri nema vegna þess áhuga er ýmsir bæjarmenn hefðu á því og með því gera þeim kost á að sýna hve mikil alvara væri í þeim áhuga og hvað þeir vildu til vinna hver um sig til þess að fyrirtækið kæmist í framkvæmd. Tillagan var samþykkt með 7 atkv. gegn 3.

Þannig sýndist sitt hverjum um ágæti rafmagnsins þarna í árdaga umræðu um rafmagnið og framleiðslu þess í krafti vatnsorku. Íbúar í Reykjavík virðast hins vegar hafa verið reiðubúnir til að veðja á þessa nýjung. Gerð var könnun meðal þeirra um áhuga á að nýta rafmagn til lýsingar ef það fengist. Bæjarbúar skrifuðu sig fyrir „ljósmagni og höfðu skrifað sig fyrir sem nam 6363 kertaljósum á undirskriftalista sem látinn var ganga til að kanna hug manna til þess að gjalda fyrir raflýsingu og hitun (en undirskrifendur lofuðust til að sæta hitun í húsum frá þeirri stofnun ef hún fengist, sem rafvæða myndi borgina.) Niðurstaðan var sú að það virtist „mega ganga að því vísu, af þeirri bráðabirgða-vitneskju, sem fengizt hefir, að ekki muni standa á bæjarbúum með að nota rafmagnsljósið, ef það býðst.“

© Unnur Birna Karlsdóttir

Heimildir:
„Vatnskraptur Niagara-fossins“, Ísafold 25. júlí 1894.
„Notkun rafmagnsins nú á dögum“, Ísafold 25. ágúst 1894.
„Rafmagnslýsing“, Ísafold  27. okt. 1894.
„Raflýsing og rafhitan í Reykjavík“, Ísafold 3. nóv. 1894.
„Raflýsing og rafhitan“, Ísafold 10. nóv. 1894.
„Raflýsingarmálið“, Ísafold 17. nóv. 1894.
„Enn um raflýsingarmálið“, Ísafold 24. nóv. 1894.
„Raflýsing í Reykjavík“, Ísafold 9. mars 1895.
„Raflýsingarmálið“, Ísafold 7. des. 1895.
„Raflýsingarmálinu …“ Ísafold 11. des. 1895.